Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer
Problemen die het gevolg zijn van transfer zijn niet direct een indicatie van een taalontwikkelingsstoornis. Indien de problemen die hieronder beschreven worden langdurig aanhouden, kan dit wel een indicatie zijn van een TOS.
Fonologie
Russische woorden zijn opgebouwd rond één beklemtoonde klinker. De andere klinkers in een woord worden gereduceerd. De positie van de klemtoon is per woord verschillend en kan als gevolg van vervoeging verschuiven. Nederlandse woorden hebben een vast klemtoonpatroon afhankelijk van de betekenis van het woord. Bij (de meeste) vervoegingen verandert de plaats van de klemtoon niet. Dit patroon zal door Russische T1-sprekers geleerd moeten worden.
In het Russisch komen de klinkers [ᴐ], [Y], [y], [Ø], [ԑi] en [œj] en de medeklinkers [ŋ], [ʋ] en [ɣ] niet voor. Het kan daarom moeilijk zijn deze klanken goed te leren uitspreken wanneer de tweede taalverwerving niet direct vanaf de geboorte start.
Een belangrijk fonologisch proces in het Russisch is palatalisatie: het op een zachte manier uitspreken van een medeklinker door de tong naar het verhemelte te plaatsen. Het kan voorkomen dat dit ook bij de Nederlandse medeklinkers wordt toegepast. Aangezien dit in het Nederlands geen betekenisverschillen met zich meebrengt, zal er waarschijnlijk alleen opgemerkt worden dat woorden anders uitgesproken worden.
Morfologie
Het Russisch heeft een rijkere morfologie dan het Nederlands. Zo maakt het Russisch gebruik van naamvallen en bijbehorende vervoegingen en zijn er ook voor getal en geslacht meerdere morfemen die als suffix aan zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden worden toegevoegd. Het kan verwarrend zijn dat er in het Nederlands niet zo veel mogelijkheden zijn om naamwoorden te vervoegen, maar over het algemeen is het niet problematisch om te leren gaan met minder rijke morfologie.
Wat wel problematisch kan zijn, is het lidwoordgebruik in het Nederlands. Het Russisch kent namelijk geen lidwoorden. Het kan daarom voorkomen dat lidwoorden worden weggelaten of dat het verkeerde lidwoord wordt gebruikt. Het gebruik van lidwoorden is afhankelijk van het geslacht van een woord, maar omdat hiervoor in het Nederlands geen duidelijke markering is, is het voor tweede taalleerders lastig om woordgeslachten te leren.
In het Nederlands wordt aspect niet op het werkwoord uitgedrukt, maar lexicaal. Imperfectief aspect komt overeen met onvoltooide acties: Ik bedank/Ik bedankte. Perfectief aspect komt overeen met voltooide acties: Ik heb bedankt/Ik had bedankt. Om dit verschil aan te geven wordt het hulpwerkwoord ‘hebben’ gebruikt.
Syntaxis
De woordvolgorde die het meest voorkomt (SVO) in het Russisch komt overeen met de volgorde van de Nederlandse hoofdzin. Dit zal dus geen problemen opleveren. Omdat het in het Russisch mogelijk is om door middel van vervoegingen aan te geven wat de functie van een woord is, is het mogelijk om van de SVO-volgorde af te wijken. Dit zou overgenomen kunnen worden in het Nederlands en op die manier voor onduidelijkheden kunnen zorgen.
Het weglaten van het onderwerp van een zin is in een pro-drop taal zoals het Russisch mogelijk. Te verwachten is dat onderwerpen in het Nederlands ook weggelaten zullen worden. In het Russisch is het ook mogelijk om gebruik te maken van dubbele negatie. Ook hiervoor zal geleerd moeten worden, dat dit in het Nederlands niet mogelijk is.
Pragmatiek
Alhoewel het Russisch veel beleefdheidsvormen kent, kunnen Russische leerders van het Nederlands toch als onbeleefd overkomen. In het Nederlands is het gebruikelijk om indirecte verzoeken te stellen, terwijl in het Russisch juist directe, gebiedende verzoeken gedaan worden. Nederlandse gebruiken zullen aangeleerd moeten worden.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen
Onderstaande vragen zijn gebaseerd op literatuur die de verwervingsvolgordes en kenmerken van een taalontwikkelingsstoornis in het Russisch beschrijft. Deze vragen kunnen als ondersteuning bij diagnosticering gebruikt worden. Wanneer een vraag met 'Ja' beantwoord kan worden, kan dit een indicatie zijn van een TOS.
Fonologie
Ondervindt het kind na het tweede levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met de klinkerproductie in het Russisch?
Ondervindt het kind na het zesde levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met de productie van medeklinkerclusters?
Ondervindt het kind problemen met het toepassen van het juiste klemtoonpatroon?
Morfologie
Ondervindt het kind na het achtste levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met morfeemmarkeringen?
Maakt het kind veel fouten in de congruentie van geslacht tussen bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden?
Wordt hierbij vaak het neutrale morfeem vervangen door een mannelijk of vrouwelijk morfeem?
Ondervindt het kind na 4 jaar blootstelling problemen bij de productie van lidwoorden in het Nederlands? Foutief lidwoordgebruik is in het Nederlands een kenmerk voor TOS, maar omdat lidwoorden in het Russisch niet voorkomen, zal een normaal ontwikkelend kind langer de tijd nodig hebben om lidwoorden in het Nederlands te verwerven.
Syntaxis
Produceert het kind vanaf het tweede levensjaar nog geen frases van twee woorden?
Produceert het kind vanaf het vierde levensjaar nog geen complexe zinsstructuren en grammaticale categorieën?
Het Russisch is één van de meest gesproken talen ter wereld en de grootste taal van Europa. Over de gehele wereld spraken in 2010 167.000.000 mensen Russisch, waarvan 137.000.000 in Europa. Het is de moedertaal van zo’n 150 miljoen mensen en met deze cijfers staat het Russisch in de top tien van de meest gesproken en meest invloedrijke talen ter wereld.
Het Russisch is de officiële taal in de Russische Federatie en is een co-officiële taal in Kazachstan, Kirgizië, Wit-Rusland en een aantal kleinere staten. In deze landen dient het Russisch als nationale spreek- en schrijftaal. Om de relevantie en waarde van de Russische taal verder te benadrukken; het is één van de werktalen van de Verenigde Naties.
In het Europese deel van Rusland kunnen drie dialecten van het Russisch worden gevonden, namelijk Noord-Russisch, Centraal-Russisch en Zuid-Russisch. Het Centraal-Russisch wordt gezien als overgangsdialect, omdat het een mengvorm betreft van Noord- en Zuid-Russisch. De verschillen tussen deze dialecten en de standaardtaal zijn niet dusdanig dat er moeilijkheden met het verstaan van spraak ontstaan. De verschillen liggen met name in de fonetiek en intonatie. Deze dialecten zouden dus wellicht beter gezien kunnen worden als accenten in plaats van dialecten.
Op de wereldkaart hieronder is aangegeven waar het Russisch als officiële taal wordt gesproken (donkerblauw) en waar het Russisch wordt gesproken, maar niet als officiële taal (blauwgroen).
Het Russisch is een nationale taal die wordt geclassificeerd onder de Indo-Europese talen en daarbinnen valt het onder de Oost-Slavische talen. Een alternatieve naam voor het Russisch is het Russki.
Schrift Het Russisch wordt niet geschreven met het Latijnse schrift, maar met het Cyrillische alfabet. Het Russische alfabet bevat 33 tekens, tegenover de 26 tekens van het Latijnse alfabet dat het Nederlands gebruikt. Hieronder wordt het Cyrillische alfabet weergegeven.
Middels transliteratie kunnen Cyrillische letters omgezet worden naar Latijnse letters:
Fonologie Net zoals in het Nederlands, kunnen klanken in het Russisch geclassificeerd worden onder klinkers en medeklinkers. Het fonologisch systeem van het Russisch draait voornamelijk om twee aspecten, namelijk klemtoon bij klinkers en palatalisatie bij medeklinkers.
Klemtoon zorgt ervoor dat een klank of lettergreep nadruk krijgt en verlengd wordt. Net zoals in het Nederlands, speelt deze klemtoon in het Russisch een belangrijke rol in de prosodie van zinnen. Wanneer een woord vervoegd wordt, kan de plaats van de klemtoon veranderen. De klemtoonpositie zal dus per woord uit het hoofd geleerd moeten worden. In het Russisch wordt een woord opgebouwd rondom één beklemtoonde klinker, die aanzienlijk langer is dan de onbeklemtoonde klinkers. Elk woord krijgt op deze manier één beklemtoonde lettergreep. Ook binnen de onbeklemtoonde klinkers kan onderscheid gemaakt worden in duur. Hoe verder een klinker van de beklemtoonde lettergreep afstaat, hoe korter hij wordt uitgesproken. In dat geval is er vaak sprake van klinkerreductie, waarbij de duur van een klinker sterk verkort wordt en zwakker (alsof er een /j/ voor staat) klinkt.
Er zijn vier Russische klinkers die niet in het Nederlands voorkomen: [ɵ], [ɐ], [ɨ] en [u]. De Nederlandse klinkers [a:], [e:] en [o:] komen ook in het Russisch voor, maar worden daar minder lang (zonder de dubbele punt) uitgesproken. Nederlandse klinkers die niet in het Russisch voorkomen zijn: [ᴐ], [Y], [y], [Ø], [ԑi] en [œy].
Palatalisatie is het articuleren van een medeklinker waarbij de tong zich verplaatst naar het harde verhemelte. Op deze manier ontstaat er een zachte klank, terwijl de non-gepalataliseerde variant als hard wordt gezien. De meeste medeklinkers kunnen op beide wijzen gearticuleerd worden, maar dit proces zorgt wel voor een betekenisverschil. In het schrift wordt dit onderscheid soms aangegeven door het toevoegen van een accent, apostrof of een cedille, aan het symbool die de harde medeklinker representeert.
Er zijn maar een paar verschillen tussen de medeklinkers van het Russisch en het Nederlands. Het Russisch kent de [ŋ], [ʋ] en [ɣ] niet en in het Nederlands kunnen de [ʦ] en [ʃ] niet met één letter weergegeven worden en zijn er geen retroflexen (klanken waarbij de tong naar achteren naar het verhemelte wordt gebogen): [ʂ], [ʐ] en [ʨ].
Een ander belangrijk fonologisch proces in de Russische taal is eindklankverscherping. Zoals het Nederlands, maakt ook het Russisch gebruik van stemloze en stemhebbende klanken. In het Nederlands wordt een stemhebbende klank die op het einde van een woord staat uitgesproken als een stemloze klank: ‘houd’ wordt uitgesproken als ‘hout’. In het Russisch geldt ditzelfde proces voor de medeklinkerparen die alleen verschillen in stemhebbendheid: ‘smir-nov’ wordt uitgesproken als smir-nof.
Het Russisch kent ook net als het Nederlands progressieve (stemloos wordt stemhebbend) en regressieve (stemhebbend wordt stemloos) assimilatie. Wanneer twee aangrenzende medeklinkers binnen een woord of tussen twee woorden verschillen in stemhebbendheid, dan past één van de medeklinkers zich aan de andere aan.
Morfologie De Russische grammatica maakt veel gebruik van morfologie. Dat houdt in dat een woord een vaste basisvorm heeft, die veranderd kan worden of waar een morfeem aan toegevoegd kan worden. Hetzelfde woord kan dus in verschillende vormen verschijnen afhankelijk van de functie of de context. Hieronder zal besproken worden hoe werkwoorden en naamwoorden met behulp van morfologie tot stand komen.
Naamwoorden Het creëren van een naamwoord gebeurt aan de hand van drie elementen: naamval (morfologisch geslacht), getal (syntactisch geslacht) en geslacht (referentieel geslacht). Als er een bijvoeglijk naamwoord wordt toegevoegd aan de zin, past deze zich aan het zelfstandig naamwoord dat het modificeert aan.
Morfologisch geslacht heeft betrekking op zes naamvallen: nominatief, genitief, datief, accusatief, instrumenteel en prepositioneel. In het Russisch worden casussen altijd morfologisch gerealiseerd. Er is dus een stam plus een casusmarkerend morfeem dat aan de stam verbonden wordt. Bijvoorbeeld:
книга: boek - nominatief casus книгу: boek - datief casus
Het syntactisch geslacht wordt uitgedrukt middels enkelvoud of meervoud. Hoewel het Nederlands voornamelijk gebruik maakt van de achtervoegsels –s en –en, heeft het Russisch vier verschillende meervoudsmarkeerders, namelijk –ы, -и, -a, –я, afhankelijk van de letter waarop het enkelvoudige woord eindigt. Er zijn ook voorzetsels die een bepaalde naamval verlangen.
Tot slot drukken naamwoorden referentieel geslacht uit in de vorm van mannelijke, vrouwelijke of neutrale naamwoorden. Dit geslacht moet door middel van suffixen ook op werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden worden uitgedrukt. Dit gebeurt in de meeste gevallen middels vaste uitgangen:
стол: tafel (m) страна: land (v) окно: raam (o)
Naamwoorden worden dus gecreëerd op basis van drie verschillende aspecten die de vorm kunnen beïnvloeden: casus, getal en geslacht. Voor het Nederlands geldt dat lidwoorden een belangrijke rol spelen om de bepaaldheid van een naamwoord uit te drukken, maar het Russisch maakt geen gebruik van lidwoorden. Bepaaldheid wordt dan ook uitgedrukt middels de context en woordvolgorde.
Werkwoorden Voordat de morfologische aard van werkwoorden besproken kan worden, dient er eerst een ander belangrijk kenmerk van Slavische talen geïntroduceerd te worden, namelijk aspect. Dit heeft betrekking op het veranderen van de contextuele tijd rondom een werkwoord. Aspect is een classificatie van werkwoorden waarmee uitgedrukt wordt op welke manier er naar een situatie of gebeurtenis gekeken wordt. Er wordt onderscheid gemaakt tussen imperfectief en perfectief aspect. Vrijwel elk werkwoord heeft zowel een perfectieve als imperfectieve variant en samen vormen deze een zogenaamd aspectpaar. Hieronder zullen deze beide nader toegelicht worden.
Perfectieve werkwoorden weerspiegelen verandering over drie tijdsfases: de beginfase waarin een bepaalde stelling niet opgaat, een veranderende fase en een uiteindelijke fase waarin de stelling als gevolg van de verandering wel opgaat. Eenvoudig gezegd gaat het hierbij om een eenmalige handeling die succesvol voltooid is.
Imperfectieve werkwoorden focussen zich op het verloop of het proces van een handeling, waarbij er niet gesproken wordt van resultaat of begin- en eindgrenzen. Het kan hierbij gaan om één handeling of herhaalde handelingen. Een andere mogelijkheid waarbij de imperfectief gebruikt wordt is bij het beschrijven van gewoontes.
Aspect wordt uitgedrukt middels een aantal verschillende strategieën en dit is het punt waar de morfologie van belang is. Werkwoorden zonder voorvoegsel (ofwel: simpele werkwoorden) zijn in de regel imperfectief en werkwoorden met een voorzetsel zijn in de regel perfectief. Een aantal voorbeelden van aspectparen, waarbij respectievelijk imperfectief en perfectief wordt weergegeven:
писать – написáть: schrijven Жить – Прожить: leven Работать – Поработать: werken читать - прочитать: lezen
Samenhangend met Aspect is het kenmerk Tijd. De imperfectieve werkwoorden van het Russisch maken gebruik van de verleden, tegenwoordige en toekomende tijd. De manieren om dit middels morfologie uit te drukken verschillen.
De tegenwoordige en toekomende tijd krijgen een persoonskenmerk, 1e, 2e of 3e persoon, en getal, enkelvoud of meervoud, zoals in het Nederlands.
De verleden tijd wordt, naast persoon en getal, gekenmerkt door geslacht, wat mannelijk, vrouwelijk of onzijdig kan zijn en is in overeenstemming met het subject.
Vervolgens kan de morfologie van aspect gekoppeld worden aan de morfologie van tijd. Perfectieve werkwoorden kunnen in twee tijden voorkomen, namelijk de verleden tijd en de toekomende tijd. Voor de tegenwoordige tijd wordt uitsluitend de imperfectieve vorm gebruikt. Imperfectieve werkwoorden kunnen dus in drie tijden voorkomen en onderscheiden zich van van de perfectieve werkwoorden zowel in de mogelijke tijdvormen als in de morfologische vervoegingen.
In onderstaand schema wordt de morfologie van de Russische werkwoorden, die gebaseerd zijn op Tijd en Aspect, weergegeven:
Aspect
Verleden tijd
Tegenwoordige tijd
Toekomende tijd
Perfectief
Он прочитал эту книгу
Hij heeft dit boek gelezen
-
Он прочитает эту книгу.
Hij zal dit boek lezen (nadruk op intentie tot voltooiing van de handeling)
Imperfectief
Он читал книгу.
Hij was een boek aan het lezen/ hij las een boek
Он читает книгу.
Hij is een boek aan het lezen
Вечером он часто читает.
In de avond leest hij vaak
Он будет читать книгу.
Hij zal een boek lezen
Onderschikking Onderschikkingen zijn samengestelde zinnen waarbij de bijzin onderdeel is van (een deel van) de hoofdzin. De bijzin is zogenaamd 'ondergeschikt' aan de hoofdzin. In het Nederlands kan de ondergeschikte bijzin verschillende functies hebben, zoals onderwerp, lijdend voorwerp en bijwoordelijke bijzin. Hieronder wordt uitgelegd hoe in het Russisch samengestelde, ondergeschikte zinnen gemaakt worden en in hoeverre dit verschilt van het Nederlands.
In het Russisch kan een onderschikkende zin op twee manieren worden gevormd: met een onderschikkend voegwoord en zonder onderschikkend voegwoord. Doordat er in het Russisch een constructie bestaat om onderschikkende zinnen te maken zonder voegwoord, zijn onderschikkingen in het Russisch minder frequent dan in het Nederlands. Een paar voorbeelden van de alternatieve constructie zonder voegwoord:
Вот неловек, потерявшнн надежду.
Er is een man, die de hoop verloren heeft.
Letterlijk: Er is een man, hebbende verloren de hoop.
Гуляя по городу, всегда останавлнваюсъ у РостральНьix колонн. Als ik in de stad loop, pauzeer ik altijd bij de Rostral Columns
Letterlijk: Lopende in de stad, pauzeer ik altijd bij de Rostral Columns.
Wanneer de constructie mét het voegwoord wordt gebruikt, is de constructie hetzelfde als in het Nederlands: de zinnen worden aan elkaar geplakt met behulp van een voegwoord. Net als in het Nederlands kan de bijzin in het Russisch zowel voor als na de hoofdzin staan. In de tabel hieronder staan de onderschikkende voegwoorden die het Russisch kent, met daarnaast de Nederlandse vertaling, de functie en een voorbeeldzin. Onder de tabel staat extra uitleg over een aantal bijzondere Russische voegwoorden. Hiernaar wordt in de tabel verwezen met nummertjes (*1 - 7).
Voegwoord
Vertaling
Functie
Voorbeeldzin
уто *1
dat
verbaal complement
Я надеюсь, уто Eлвинн прав. Ik hoop dat Yeltsin gelijk heeft.
как *2
hoe/dat
verbaal complement
Я вндел, как он вошёл в комнату Ik zag, hoe hij de kamer binnen kwam./Ik zag dat hij de kamer binnenkwam./Ik zag hem binnenkomen.
будто
dat/alsof
twijfel, onzekerheid, ongeloof
Она прнтворяется, будто она любнт его. Ze doet alsof ze van hem houdt.
которын
wie/wat/dat
relatief voornaamwoord
Девушка, которая любнт собак, моя блнэкая подруга. Het meisje, dat van honden houdt, is mijn goede vriendin.
лн *3
of
ingebedde vraag
Он не скажет, прндёт лн он домой. Hij wil niet zeggen, of hij naar huis komt.
(для того) утобы *1
(om) te
doel/intentie
Он прнехал в Москву, утобы похеннться Hij kwam naar Moskou om te trouwen.
так как *4
omdat
oorzaak
Так как хена хотела поехать в Москву, онн поехалн. Omdat zijn vrouw naar Moskou wilde, gingen ze.
лотому уто / нбо *4
omdat
oorzaak
Он поехал в Москву, потому уто сена хотела. Hij kwam naar Moskou, omdat zijn vrouw dat wilde.
еслн / колн /раэ *5
als
voorwaarde
Раэ он прндёт, мы будем веселнтъся. Wanneer hij aankomt, zullen we plezier hebben. Он ннуего не скажет, еслн не хоhет. Hij zegt niks, als hij dat niet wil.
хотя *6
hoewel
concessie
Хотя вода была холодная, но мы решнлн пойтн купаться. Hoewel het water koud was, besloten we te gaan zwemmen.
несмотря на то уто
ondanks
concessie
несмотря на то уто экэамены былн трудные, он прошёл нх. Ondanks dat de examens moeilijk waren, haalde hij ze.
между тем как
toch
concessie
Она, по-внднмому, ннего не слышала, между тем как во всех raэetax об этом пнсалн Zij heeft blijkbaar niks gehoord, en toch schrijven alle kranten erover.
пока
terwijl
duur
Даря ннтала гаэету, пока Маша убнрала комнату. Darya las de krant, terwijl Masha haar kamer opruimde.
пока (...не)
totdat
duur
Маша ннтала гаэету, пока сестра не убнрала комнату. Masha las de krant, totdat haar zus klaar was met haar kamer opruimen.
В то время как
terwijl
duur
Он уже уехал в отпуск, в то время как я должен ждать до конца месяца. Hij is al op vakantie, terwijl ik nog moet wachten tot het einde van de maand.
когда
toen
tijdsaanduiding
Я поступнл в школу, когда мне было восемь лет. Ik ging naar school, toen ik acht jaar oud was.
После того как
nadat
tijdsaanduiding
После того как он уедет, я вам всё скажу. Nadat hij vertrekt, zal ik je alles vertellen
до того как / перед тем как / прежде чем *7
voordat
tijdsaanduiding
Он уехал до того как мы вер-нулнсы. Hij vertrok, voordat wij terugkwamen.
Een aantal opmerkingen en verdere toelichtingen over de voegwoorden in de tabel:
уто en утобы lijken qua woord op elkaar, maar hebben een heel andere betekenis. уто is de meest voorkomende conjunctie in het Russisch en functioneert als direct object van een werkwoord. In deze betekenis mag het, net als in het Nederlands niet weggelaten worden. (для того) утобы duidt een doel of intentie aan ("(om) te"). In het Nederlands kan "om" niet weggelaten worden, maar in het Russisch (net als in het Engels) kan dat wel. Wanneer het onderwerp van het werkwoord in de bijzin anders is dan dat van de hoofdzin, zorgt (для того) утобы ervoor dat het werkwoord in de bijzin de verleden tijd krijgt. (для того) утобы gaat typisch samen met werkwoorden die wensen, verlangens, verzoeken of bevelen uitdrukken. утобы + не (negatie) wordt gebruikt met werkwoorden die angst en zorgen uitdrukken.
как betekent letterlijk "hoe" of "dat", maar zou in gesproken Nederlands anders vertaald worden (zie de tabel hierboven). Dit voegwoord gaat samen met werkwoorden van waarneming zoals kijken, zien, horen, luisteren, opmerken, etc.
лн is een bijzonder conjunct, omdat het een zogenaamde clitic is. Dit betekent dat het altijd aan een ander woord vastzit. Hierdoor komt dit conjunct altijd op de tweede plaats van de bijzin (in plaats van op de eerste plaats) en vindt er inversie plaats: het werkwoord komt op de eerste plaats in de bijzin en лн bindt aan de achterkant van het werkwoord.
Om reden uit te drukken kent het Russisch drie voegwoorden: таккак, лотому уто en нбо. так как wordt gebruikt aan het begin van de zin, waarbij de bijzin met de oorzaak voorop staat. лотому уто wordt gebruikt in het midden van de zin, waarbij eerst de hoofdzin en dan de bijzin wordt uitgedrukt. нбо is een verouderde uitdrukking en wordt bijna niet meer gebruikt. Daarnaast kent het Russisch nog het voegwoord "нэ-эа + Genetief". Dit voegwoord betekent ook "door", maar is geen voegwoord en drukt altijd een negatief of onwenselijk resultaat uit (bijvoorbeeld: "door hem was ik te laat voor de les").
еслн, колн en раэ betekenen alle drie "als". колн wordt bijna niet meer gebruikt, maar had dezelfde betekenis als еслн. раэ zou in het Nederlands vertaald worden als "wanneer".
хотя ("hoewel") staat altijd aan het begin van de bijzin, deze bijzin kan voor of na de hoofdzin te staan. Wanneer de bijzin voor de hoofdzin staat, begint de hoofdzin met но. Ook kan хотя samengaat met бы, dan betekent het "tenminste/op z'n minst" ("Bel hem op z'n minst!")
Het Russisch kent drie uitdrukkingen die "voordat" betekenen (до того как, перед тем как en прежде чем), deze uitdrukkingen zijn uitwisselbaar te gebruiken.
Er is (nog) geen literatuur beschikbaar over de verwerving van onderschikkingen in het Russisch. Omdat de constructie van de onderschikking erg op de Nederlandse constructie lijkt, zal de verwerving ervan waarschijnlijk op een soortgelijke manier verlopen. Wel zijn een aantal problemen te verwachten bij Russisch-Nederlandse leerders: doordat het Russisch ook een constructie kent zonder voegwoord, zal deze waarschijnlijk ook in het Nederlands toegepast worden door leerders. In het Nederlands is deze constructie (bijv. "Er is een man, hebbende verloren de hoop."), hoewel wel grammaticaal, niet gangbaar. Ook zullen Russisch-Nederlandse leerders moeite hebben met de keuze van het juiste voegwoord, omdat er kleine verschillen zijn tussen de betekenissen van de Russische en Nederlandse voegwoorden.
Syntaxis Het Russisch heeft een basiswoordvolgorde van subject – werkwoord – object. Andersoortige woordvolgordes komen echter veel voor. Om deze reden speelt het hierboven beschreven casussysteem een belangrijke rol in het Russisch. Door het toekennen van casussen worden de grammaticale functies van woorden binnen de zin weergegeven. Een combinatie van woorden kan op zeer veel verschillende manieren tot een zin gevormd worden, afhankelijk van welke woorden nadruk krijgen en de mate waarin het werkwoord vervoegd is.
Russisch is een pro-drop taal. Dit houdt in dat het onderwerp in veel gevallen kan worden weggelaten.
In een ontkennende zin staat de negatie altijd voor het woord waar het om gaat. Het is in het Russisch ook mogelijk om dubbele negatie te gebruiken: nooit niet.
Pragmatiek Omdat het Russisch onderdeel is van de Oosterse cultuur, zijn er een aantal aspecten van de pragmatiek die verschillen van de westerse cultuur. Het Russisch heeft een zeer rijk repertoire aan beleefdheidsvormen, maar Oost-Europeanen worden door ons snel als een onbeleefd volk beschouwd. Om deze reden is het van belang om de meest prominente conventies van de Russische taal te kennen.
In West-Europese talen, zoals het Nederlands, is het gebruikelijk om verzoeken te formuleren met een conventionele indirectheid, waardoor het dwingende aspect weggenomen wordt. Bijvoorbeeld: ‘zou je me even de krant kunnen aangeven’ wordt geprefereerd boven ‘geef me de krant’. In het Russisch wordt er daarentegen veel meer gebruik gemaakt van directe verzoeken. Het imperatief is dan ook de meest gebruikte vorm bij verzoeken. De vragende functies, zoals in het Nederlands veel voorkomen, worden door Russen gezien als hyperbeleefd en worden vrijwel niet gebruikt. Wel wordt er gebruik gemaakt van andere manieren om de directheid te verzachten, bijvoorbeeld door het invoegen van een negatie.
Voor de beleefdheidsvorm maakt het Russisch gebruik van de tweede persoon meervoud:
я (ik)
мы (wij)
ты (jij)
вы (jullie (U))
он (hij), она́ (zij), оно́ (het)
они́ (zij)
Net zoals in het Nederlands, worden volwassenen aangesproken met de beleefdheidsvorm en leeftijdgenoten niet. Het dus is belangrijk om te begrijpen dat de Russische bevolking andere beleefdheidsnormen heeft dan Nederlanders.
Om het niveau van taalontwikkeling van een kind vast te stellen, is het zinvol de fases van zijn/haar taalontwikkeling te observeren in relatie tot de norm.
Helaas is er voor het Russisch vrij weinig bekend over de taalontwikkelingsnormen en dus zijn er te weinig data ter beschikking om de taalfases en –niveaus te standaardiseren. Toch zal hier getracht worden een globaal beeld te geven van de taalontwikkeling van Russische kinderen.
Fonologie Op de leeftijd van 9-10 maanden hebben kinderen kennis van klanken, klankopeenvolgingen en het onderscheiden van klankgrenzen. Helaas is dit nog niet voor het Russisch onderzocht, maar het lijkt waarschijnlijk dat dit een universeel vermogen is. Het is niet duidelijk in hoeverre Russische kinderen moeite hebben met het verwerven van belangrijke fonologische eigenschappen, zoals eindklankverscherping en het onderscheid tussen harde en zachte medeklinkers.
Wel is duidelijk dat Russische kinderen in de eerste twee jaar van hun leven alle klinkers ontwikkelen. In de meeste gevallen eerst de /a/ en /e/, daarna /i/, /o/ en /u/ en tot slot de /ɨ/.
Op latere leeftijd worden ook de consonanten verworven. In het Russisch is het mogelijk tot wel vier consonanten achter elkaar te plaatsen. (‘встреча’ – bijeenkomst), net zoals in het Nederlands ('herfst'). Het lijkt daarom logisch om aan te nemen dat jonge Russische kinderen consontantclusters zullen reduceren maar dat, net zoals Nederlandse kinderen, rond de 5 jaar niet meer toe zullen passen. Eventuele reductie van consonantclusters in het Nederlands door Russischsprekende kinderen die ouder zijn dan 6, zou een aanwijzing kunnen zijn van een vertraagde articulatie.
Morfologie In de beginfases van zijn/haar taalontwikkeling maakt een kind nog weinig gebruik van morfologische markering. Vanaf ongeveer 2-2;6 leeftijd gaat het kind steeds meer gebruik maken van morfologie om onderscheid te maken tussen verschillende grammaticale categorieën. Dit is op dezelfde leeftijd als dat Nederlandse kinderen hun morfologie ontwikkelen wat betreft getal en tijd. Voor het Russisch komt hier ook casus bij.
Zoals het geval is bij Nederlandse kinderen, is ook in het Russisch overregularisatie veelvoorkomend. In de meeste gevallen gebruikt het kind één (hoogfrequent) suffix en past die toe op ieder geval uit die grammaticale categorie. Gezien het complexe morfologische systeem, kan het een aantal jaar duren voordat het kind alle woorden correct markeert. Hier is dus sprake van de zogeheten U-vorm ontwikkeling, waarbij het kind start met een correcte vorm, die gevolgd wordt door een fase van foutief gebruik. Uiteindelijk zal het kind weer de juiste vorm gebruiken en blijven gebruiken. Er is dus sprake van tijdelijk verlies aan productie-accuraatheid.
Wat de verwerving van aspect betreft, blijkt dat Russisch sprekende kinderen hier nauwelijks fouten in maken, in tegenstelling tot tijd en agreement met het werkwoord. Aspect wordt echter simpelweg vaak weggelaten.
Grofweg wordt deze hiërarchie van morfologische casussen gezien: Nominatief > Accusatief/Genitief > Datief/Locatief > Instrumenteel
Daarnaast is er een bepaalde hiërarchie bij de ontwikkeling van werkwoordsvormen: infinitief > tegenwoordige tijd (3sg > 1sg, pl > 2 sg, pl > 3 pl) > toekomende tijd
Voor de morfologische ontwikkeling geldt dat de ontwikkeling na de leeftijd van vier jaar nog lang doorgaat, namelijk tot ongeveer 8 jaar. Dit is te wijten aan het zeer rijke morfologische systeem van het Russisch en aan de betekenisdragende intonatiepatronen.
Syntaxis De beginnende fases van taalontwikkeling bij Russische kinderen komen sterk overeen met de taalontwikkeling van West-Europese kinderen. De kinderen starten hun syntactische ontwikkeling op een gemiddelde leeftijd van 1;8 met de tweewoordfase, die meestal bestaat uit een functiewoord en een inhoudswoord. Een aantal maanden later zal het kind langere zinnen produceren. Op de leeftijd van drie tot vier jaar zouden ongeveer alle complexe zinsstructuren en grammaticale categorieën beheerst moeten worden. Wanneer u het schema van Nederlandse taalontwikkeling raadpleegt, zult u zien dat de syntactische ontwikkeling van Russische en Nederlandse kinderen dus vrij sterk overeenkomt.
Hoewel de syntaxis van het Russisch niet gebonden is aan strikte regels, maar de taal een vrije woordvolgorde hanteert, lijkt de verwerving van de syntaxis door Russische kinderen niet af te wijken van die van talen waarbij de woordvolgorde wel vastligt, zoals het Nederlands. De constructies die kinderen gebruiken zijn min of meer hetzelfde. Slobin (1970) concludeert hieruit dat kinderen een vaste woordvolgorde gebruiken in hun vroege taal, ongeacht de mate waarin dat systeem correspondeert met de taal waarin spraak aangeboden wordt. Hoewel morfologie een belangrijke rol speelt in de Russische taal, met name wat betreft de syntaxis, beginnen kinderen hun taal dus met ongemarkeerde vormen in een vaste, universele volgorde. Wanneer een kind bij het leren van Russisch in de beginfases nog geen gebruik maakt van morfologie, hoeft dit dus niet zorgelijk te zijn.
Samenvattend kan gesteld worden dat er nog weinig duidelijke normen vastgesteld zijn voor Russische taalontwikkeling. Het lijkt zo te zijn dat de taalverwerving van een Russisch kind vrij sterk overeenkomt met de taalontwikkeling van een Nederlands kind, met name wat betreft syntaxis. Minder is bekend over de ontwikkeling van fonologische en morfologische ontwikkeling. Tot slot nog twee algemene opmerkingen:
In het Russisch worden perfectieve toekomende werkwoorden eerder verworven dan imperfectieve toekomende werkwoorden.
Zelfstandig naamwoorden zouden eerder verworven worden dan woorden uit andere grammaticale categorieën. Dit lijkt een universeel patroon te zijn en ook voor het Russisch wordt dit gevonden.
4. Informatie over TOS in het Russisch Kinderen met een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) vertonen een ernstige vertraging in taalontwikkeling, bij afwezigheid van andere aantoonbare tekorten. Vooral wat betreft morfologie wijken kinderen met TOS af van normaal ontwikkelende kinderen. Omdat het Russisch wordt gekenmerkt door een zeer rijk morfologisch systeem, is het belangrijk om te weten wanneer kinderen afwijken van het normale ontwikkelingspatroon.
Onder het kopje ‘Verwervingsvolgorde’ zijn al enkele gevallen aangegeven die niet per definitie hoeven te duiden op een Specifieke Taalontwikkelingsstoornis. Verdere informatie over TOS in het Russisch zal hieronder besproken worden.
Helaas is er tot op heden zeer weinig onderzoek gedaan naar TOS in het Russisch of is deze volledig in het Russisch beschreven. Een uitzondering hierop betreft een recent onderzoek van Tribushinina en Dubinkina (2012). Hierin wordt aangetoond dat verschillende aspecten van de productie van bijvoeglijke naamwoorden zijn aangetast door TOS en dat met name de morfosyntaxis van kinderen met TOS afwijkt van normaal ontwikkelende kinderen. Er komen enkele soorten morfosyntactische fouten naar voren die typerend zijn voor Russische kinderen met TOS. Ten eerste gaat het om congruentiefouten, waarbij het bijvoeglijk naamwoord qua vorm overeen moet komen met het zelfstandig naamwoord dat het modificeert. Met name in geslacht maakten de kinderen met TOS hier veel fouten in, wat eerdere bevindingen bevestigt dat vooral productie van geslacht is aangetast. TOS-kinderen vervangen in veel gevallen de minder frequente en fonologisch minder opvallende neutrale vorm door een mannelijke of vrouwelijke vorm. Daarnaast maken TOS-kinderen veel gebruik van ontwijkingsstrategieën, door foutief gebruik van negatieve bijvoeglijke naamwoorden en het vervangen van laagfrequente woorden door hoogfrequente.
Een ander belangrijk resultaat uit dit onderzoek is dat kinderen met TOS die een morfologisch rijke taal leren een voordeel lijken te hebben boven kinderen die een morfologisch armere taal leren, zoals het Nederlands. Russische TOS-kinderen hebben aanzienlijk minder problemen met morfologie dan kinderen met TOS met een westerse moedertaal. Echter, zoals eerder beschreven, blijkt dat ook kinderen die een taal verwerven met een zeer rijk morfologisch systeem, in de beginfase nog geen gebruik maken van morfologie. Afwezigheid van morfologische markeringen hoeft dus niet zorgelijk te zijn, zoals ook eerder al werd benadrukt. Daarnaast geldt dat de morfologische ontwikkeling nog kan duren tot de leeftijd van ongeveer 8 jaar.
Ander onderzoek toont aan dat lettergreepstructuur op dezelfde manier effect heeft op kinderen met TOS als op normaal ontwikkelende kinderen. Complexe lettergrepen zorgen voor meer problemen dan korte, eenvoudige lettergrepen. Wat dit betreft is de fonologische grammatica van TOS- kinderen dus niet anders dan die van normaal ontwikkelende kinderen. Echter, het blijkt dat het fonologisch geheugen en de fonologische grammatica van kinderen met TOS wat andere aspecten betreft wel aangetast wordt. Een voorbeeld hiervan is clusterreductie. Zoals eerder beschreven werd, maken oudere Russische kinderen vrijwel nooit fouten met clusters, zoals reductie, en dus zouden problemen met clusters kunnen wijzen op een taalontwikkelingsstoornis zoals TOS.
Een veelvoorkomend kenmerk van TOS in het Nederlands is het weglaten van lidwoorden. In het Russisch kan het lidwoord echter vaak weggelaten worden. Wanneer een kind dit doet in het Nederlands, is dat dus geen reden tot zorg.
Vrijwel al het onderzoek naar TOS in het Russisch is zeer recent. Er is echter nog steeds veel onderzoek nodig, gezien het feit dat het Russisch qua structuur en fonologie sterkt afwijkt van talen zoals het Nederlands en vorige studies dus niet zomaar gegeneraliseerd kunnen worden naar het Russisch. Vooral over de morfologie en fonologie van Russische kinderen met TOS is tot op heden te weinig bekend.
Voor nadere bestudering van het Russisch raad ik u het volgende boek aan, dat een goed overzicht geeft van onder andere de morfologische processen in deze taal:
Timberlake, A. 2004. A Reference Grammar of Russian. Cambridge: University Press
Hoewel er nog te weinig onderzoek naar is gedaan, is er ook getracht een beeld te schetsen van het taalontwikkelingspatroon en taalontwikkelingsstoornissen in het Russisch. Op deze manier kan er gekeken worden in hoeverre een kind afwijkt van de normen. Het is echter belangrijk om er rekening mee te houden dat er ook andere factoren bijdragen aan de snelheid waarmee een kind taal ontwikkelt, zoals verlegenheid.
Literatuurverwijzingen
Geraadpleegde literatuur:
Flier, M.S., R.D. Brecht (Eds.). 1984. Issues in Russian Morphosyntax. Ohio: Slavica Publishers, Inc.
Gettys, S., N. Wieda. 2014. Russisch voor Dummies. Amsterdam: Pearson Education NL.
Ogiermann, E. 2009. Politeness and in-directness across cultures: A comparison of English, German, Polish and Russian requests. Journal of Politeness Research, 5(2): 189-216
Owerman, Melissa. 1973. Early Syntactic Development: A Crosslinguistic Study with a Special Reference to Finish. Cambridge: Cambridge University Press.
Krulatz, A.M. 2012. Interlanguage pragmatics in Russian: the speech act of request in email. Doctoral Dissertation, The University of Utah.
Slobin, D.I. 1971. Grammatical Development in Russian-Speaking Children. In A. Bar-Adon & W.F. Leopold (Eds.). Child Languae: A book of readings, p. 343-348. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall.
Timberlake, A. 2004. A Reference Grammar of Russian. Cambridge: University Press.
Tribushinina, E. & E. Dubinkina (2012). Adjective production by Russian speaking children with specific language impairment. Clinical Linguisitcs & Phonetics 26 (6), 554-571.
Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer
Problemen die het gevolg zijn van transfer zijn niet direct een indicatie van een taalontwikkelingsstoornis. Indien de problemen die hieronder beschreven worden langdurig aanhouden, kan dit wel een indicatie zijn van een TOS.
Fonologie
Russische woorden zijn opgebouwd rond één beklemtoonde klinker. De andere klinkers in een woord worden gereduceerd. De positie van de klemtoon is per woord verschillend en kan als gevolg van vervoeging verschuiven. Nederlandse woorden hebben een vast klemtoonpatroon afhankelijk van de betekenis van het woord. Bij (de meeste) vervoegingen verandert de plaats van de klemtoon niet. Dit patroon zal door Russische T1-sprekers geleerd moeten worden.
In het Russisch komen de klinkers [ᴐ], [Y], [y], [Ø], [ԑi] en [œy] en de medeklinkers [ŋ], [ʋ] en [ɣ] niet voor. Het kan daarom moeilijk zijn deze klanken goed te leren uitspreken wanneer de tweede taalverwerving niet direct vanaf de geboorte start.
Een belangrijk fonologisch proces in het Russisch is palatalisatie: het op een zachte manier uitspreken van een medeklinker door de tong naar het verhemelte te plaatsen. Het kan voorkomen dat dit ook bij de Nederlandse medeklinkers wordt toegepast. Aangezien dit in het Nederlands geen betekenisverschillen met zich meebrengt, zal er waarschijnlijk alleen opgemerkt worden dat woorden anders uitgesproken worden.
Morfologie
Het Russisch heeft een rijkere morfologie dan het Nederlands. Zo maakt het Russisch gebruik van naamvallen en bijbehorende vervoegingen en zijn er ook voor getal en geslacht meerdere morfemen die als suffix aan zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden worden toegevoegd. Het kan verwarrend zijn dat er in het Nederlands niet zo veel mogelijkheden zijn om naamwoorden te vervoegen, maar over het algemeen is het niet problematisch om te leren gaan met minder rijke morfologie.
Wat wel problematisch kan zijn, is het lidwoordgebruik in het Nederlands. Het Russisch kent namelijk geen lidwoorden. Het kan daarom voorkomen dat lidwoorden worden weggelaten of dat het verkeerde lidwoord wordt gebruikt. Het gebruik van lidwoorden is afhankelijk van het geslacht van een woord, maar omdat hiervoor in het Nederlands geen duidelijke markering is, is het voor tweede taalleerders lastig om woordgeslachten te leren.
In het Nederlands wordt aspect niet op het werkwoord uitgedrukt, maar lexicaal. Imperfectief aspect komt overeen met onvoltooide acties: Ik bedank/Ik bedankte. Perfectief aspect komt overeen met voltooide acties: Ik heb bedankt/Ik had bedankt. Om dit verschil aan te geven wordt het hulpwerkwoord ‘hebben’ gebruikt.
Syntaxis
De woordvolgorde die het meest voorkomt (SVO) in het Russisch komt overeen met de volgorde van de Nederlandse hoofdzin. Dit zal dus geen problemen opleveren. Omdat het in het Russisch mogelijk is om door middel van vervoegingen aan te geven wat de functie van een woord is, is het mogelijk om van de SVO-volgorde af te wijken. Dit zou overgenomen kunnen worden in het Nederlands en op die manier voor onduidelijkheden kunnen zorgen.
Het weglaten van het onderwerp van een zin is in een pro-drop taal zoals het Russisch mogelijk. Te verwachten is dat onderwerpen in het Nederlands ook weggelaten zullen worden. In het Russisch is het ook mogelijk om gebruik te maken van dubbele negatie. Ook hiervoor zal geleerd moeten worden, dat dit in het Nederlands niet mogelijk is.
Pragmatiek
Alhoewel het Russisch veel beleefdheidsvormen kent, kunnen Russische leerders van het Nederlands toch als onbeleefd overkomen. In het Nederlands is het gebruikelijk om indirecte verzoeken te stellen, terwijl in het Russisch juist directe, gebiedende verzoeken gedaan worden. Nederlandse gebruiken zullen aangeleerd moeten worden.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen
Fonologie
Ondervindt het kind na het tweede levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met de klinkerproductie in het Russisch?
Ondervindt het kind na het zesde levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met de productie van medeklinkerclusters?
Ondervindt het kind problemen met het toepassen van het juiste klemtoonpatroon?
Morfologie
Ondervindt het kind na het achtste levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met morfeemmarkeringen?
Maakt het kind veel fouten in de congruentie van geslacht tussen bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden?
Wordt hierbij vaak het neutrale morfeem vervangen door een mannelijk of vrouwelijk morfeem?
Ondervindt het kind na 4 jaar blootstelling problemen bij de productie van lidwoorden in het Nederlands? Lidwoordgebruik is in het Nederlands een kenmerk voor TOS, maar omdat lidwoorden in het Russisch niet voorkomen, zal een normaal ontwikkelend kind langer de tijd nodig hebben om lidwoorden in het Nederlands te verwerven.
Syntaxis
Produceert het kind vanaf het tweede levensjaar nog geen frases van twee woorden?
Produceert het kind vanaf het vierde levensjaar nog geen complexe zinsstructuren en grammaticale categorieën?
Onderstaande vragen zijn gebaseerd op literatuur die de verwervingsvolgordes en kenmerken van een taalontwikkelingsstoornis in het Russisch beschrijft. Deze vragen kunnen als ondersteuning bij diagnosticering gebruikt worden. утолнhttp://www.alphadictionary.com/rusgrammar
Table of Contents
0. Praktische informatie voor taalonderzoek
Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer
Problemen die het gevolg zijn van transfer zijn niet direct een indicatie van een taalontwikkelingsstoornis. Indien de problemen die hieronder beschreven worden langdurig aanhouden, kan dit wel een indicatie zijn van een TOS.
Fonologie
Russische woorden zijn opgebouwd rond één beklemtoonde klinker. De andere klinkers in een woord worden gereduceerd. De positie van de klemtoon is per woord verschillend en kan als gevolg van vervoeging verschuiven. Nederlandse woorden hebben een vast klemtoonpatroon afhankelijk van de betekenis van het woord. Bij (de meeste) vervoegingen verandert de plaats van de klemtoon niet. Dit patroon zal door Russische T1-sprekers geleerd moeten worden.
In het Russisch komen de klinkers [ᴐ], [Y], [y], [Ø], [ԑi] en [œj] en de medeklinkers [ŋ], [ʋ] en [ɣ] niet voor. Het kan daarom moeilijk zijn deze klanken goed te leren uitspreken wanneer de tweede taalverwerving niet direct vanaf de geboorte start.
Een belangrijk fonologisch proces in het Russisch is palatalisatie: het op een zachte manier uitspreken van een medeklinker door de tong naar het verhemelte te plaatsen. Het kan voorkomen dat dit ook bij de Nederlandse medeklinkers wordt toegepast. Aangezien dit in het Nederlands geen betekenisverschillen met zich meebrengt, zal er waarschijnlijk alleen opgemerkt worden dat woorden anders uitgesproken worden.
Morfologie
Het Russisch heeft een rijkere morfologie dan het Nederlands. Zo maakt het Russisch gebruik van naamvallen en bijbehorende vervoegingen en zijn er ook voor getal en geslacht meerdere morfemen die als suffix aan zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden worden toegevoegd. Het kan verwarrend zijn dat er in het Nederlands niet zo veel mogelijkheden zijn om naamwoorden te vervoegen, maar over het algemeen is het niet problematisch om te leren gaan met minder rijke morfologie.
Wat wel problematisch kan zijn, is het lidwoordgebruik in het Nederlands. Het Russisch kent namelijk geen lidwoorden. Het kan daarom voorkomen dat lidwoorden worden weggelaten of dat het verkeerde lidwoord wordt gebruikt. Het gebruik van lidwoorden is afhankelijk van het geslacht van een woord, maar omdat hiervoor in het Nederlands geen duidelijke markering is, is het voor tweede taalleerders lastig om woordgeslachten te leren.
In het Nederlands wordt aspect niet op het werkwoord uitgedrukt, maar lexicaal. Imperfectief aspect komt overeen met onvoltooide acties: Ik bedank/Ik bedankte. Perfectief aspect komt overeen met voltooide acties: Ik heb bedankt/Ik had bedankt. Om dit verschil aan te geven wordt het hulpwerkwoord ‘hebben’ gebruikt.
Syntaxis
De woordvolgorde die het meest voorkomt (SVO) in het Russisch komt overeen met de volgorde van de Nederlandse hoofdzin. Dit zal dus geen problemen opleveren. Omdat het in het Russisch mogelijk is om door middel van vervoegingen aan te geven wat de functie van een woord is, is het mogelijk om van de SVO-volgorde af te wijken. Dit zou overgenomen kunnen worden in het Nederlands en op die manier voor onduidelijkheden kunnen zorgen.
Het weglaten van het onderwerp van een zin is in een pro-drop taal zoals het Russisch mogelijk. Te verwachten is dat onderwerpen in het Nederlands ook weggelaten zullen worden. In het Russisch is het ook mogelijk om gebruik te maken van dubbele negatie. Ook hiervoor zal geleerd moeten worden, dat dit in het Nederlands niet mogelijk is.
Pragmatiek
Alhoewel het Russisch veel beleefdheidsvormen kent, kunnen Russische leerders van het Nederlands toch als onbeleefd overkomen. In het Nederlands is het gebruikelijk om indirecte verzoeken te stellen, terwijl in het Russisch juist directe, gebiedende verzoeken gedaan worden. Nederlandse gebruiken zullen aangeleerd moeten worden.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen
Onderstaande vragen zijn gebaseerd op literatuur die de verwervingsvolgordes en kenmerken van een taalontwikkelingsstoornis in het Russisch beschrijft. Deze vragen kunnen als ondersteuning bij diagnosticering gebruikt worden. Wanneer een vraag met 'Ja' beantwoord kan worden, kan dit een indicatie zijn van een TOS.
Fonologie
Morfologie
Syntaxis
Top
1. Algemene informatie over het Russisch
Het Russisch is één van de meest gesproken talen ter wereld en de grootste taal van Europa. Over de gehele wereld spraken in 2010 167.000.000 mensen Russisch, waarvan 137.000.000 in Europa. Het is de moedertaal van zo’n 150 miljoen mensen en met deze cijfers staat het Russisch in de top tien van de meest gesproken en meest invloedrijke talen ter wereld.Het Russisch is de officiële taal in de Russische Federatie en is een co-officiële taal in Kazachstan, Kirgizië, Wit-Rusland en een aantal kleinere staten. In deze landen dient het Russisch als nationale spreek- en schrijftaal. Om de relevantie en waarde van de Russische taal verder te benadrukken; het is één van de werktalen van de Verenigde Naties.
In het Europese deel van Rusland kunnen drie dialecten van het Russisch worden gevonden, namelijk Noord-Russisch, Centraal-Russisch en Zuid-Russisch. Het Centraal-Russisch wordt gezien als overgangsdialect, omdat het een mengvorm betreft van Noord- en Zuid-Russisch. De verschillen tussen deze dialecten en de standaardtaal zijn niet dusdanig dat er moeilijkheden met het verstaan van spraak ontstaan. De verschillen liggen met name in de fonetiek en intonatie. Deze dialecten zouden dus wellicht beter gezien kunnen worden als accenten in plaats van dialecten.
Op de wereldkaart hieronder is aangegeven waar het Russisch als officiële taal wordt gesproken (donkerblauw) en waar het Russisch wordt gesproken, maar niet als officiële taal (blauwgroen).
Het Russisch is een nationale taal die wordt geclassificeerd onder de Indo-Europese talen en daarbinnen valt het onder de Oost-Slavische talen. Een alternatieve naam voor het Russisch is het Russki.
Top
2. Specifieke informatie over het Russisch
Schrift
Het Russisch wordt niet geschreven met het Latijnse schrift, maar met het Cyrillische alfabet. Het Russische alfabet bevat 33 tekens, tegenover de 26 tekens van het Latijnse alfabet dat het Nederlands gebruikt. Hieronder wordt het Cyrillische alfabet weergegeven.
Middels transliteratie kunnen Cyrillische letters omgezet worden naar Latijnse letters:
(en cursieve letter)
Top
Fonologie
Net zoals in het Nederlands, kunnen klanken in het Russisch geclassificeerd worden onder klinkers en medeklinkers. Het fonologisch systeem van het Russisch draait voornamelijk om twee aspecten, namelijk klemtoon bij klinkers en palatalisatie bij medeklinkers.
Klemtoon zorgt ervoor dat een klank of lettergreep nadruk krijgt en verlengd wordt. Net zoals in het Nederlands, speelt deze klemtoon in het Russisch een belangrijke rol in de prosodie van zinnen. Wanneer een woord vervoegd wordt, kan de plaats van de klemtoon veranderen. De klemtoonpositie zal dus per woord uit het hoofd geleerd moeten worden. In het Russisch wordt een woord opgebouwd rondom één beklemtoonde klinker, die aanzienlijk langer is dan de onbeklemtoonde klinkers. Elk woord krijgt op deze manier één beklemtoonde lettergreep. Ook binnen de onbeklemtoonde klinkers kan onderscheid gemaakt worden in duur. Hoe verder een klinker van de beklemtoonde lettergreep afstaat, hoe korter hij wordt uitgesproken. In dat geval is er vaak sprake van klinkerreductie, waarbij de duur van een klinker sterk verkort wordt en zwakker (alsof er een /j/ voor staat) klinkt.
Er zijn vier Russische klinkers die niet in het Nederlands voorkomen: [ɵ], [ɐ], [ɨ] en [u]. De Nederlandse klinkers [a:], [e:] en [o:] komen ook in het Russisch voor, maar worden daar minder lang (zonder de dubbele punt) uitgesproken. Nederlandse klinkers die niet in het Russisch voorkomen zijn: [ᴐ], [Y], [y], [Ø], [ԑi] en [œy].
Palatalisatie is het articuleren van een medeklinker waarbij de tong zich verplaatst naar het harde verhemelte. Op deze manier ontstaat er een zachte klank, terwijl de non-gepalataliseerde variant als hard wordt gezien. De meeste medeklinkers kunnen op beide wijzen gearticuleerd worden, maar dit proces zorgt wel voor een betekenisverschil. In het schrift wordt dit onderscheid soms aangegeven door het toevoegen van een accent, apostrof of een cedille, aan het symbool die de harde medeklinker representeert.
Er zijn maar een paar verschillen tussen de medeklinkers van het Russisch en het Nederlands. Het Russisch kent de [ŋ], [ʋ] en [ɣ] niet en in het Nederlands kunnen de [ʦ] en [ʃ] niet met één letter weergegeven worden en zijn er geen retroflexen (klanken waarbij de tong naar achteren naar het verhemelte wordt gebogen): [ʂ], [ʐ] en [ʨ].
Een ander belangrijk fonologisch proces in de Russische taal is eindklankverscherping. Zoals het Nederlands, maakt ook het Russisch gebruik van stemloze en stemhebbende klanken. In het Nederlands wordt een stemhebbende klank die op het einde van een woord staat uitgesproken als een stemloze klank: ‘houd’ wordt uitgesproken als ‘hout’. In het Russisch geldt ditzelfde proces voor de medeklinkerparen die alleen verschillen in stemhebbendheid: ‘smir-nov’ wordt uitgesproken als smir-nof.
Het Russisch kent ook net als het Nederlands progressieve (stemloos wordt stemhebbend) en regressieve (stemhebbend wordt stemloos) assimilatie. Wanneer twee aangrenzende medeklinkers binnen een woord of tussen twee woorden verschillen in stemhebbendheid, dan past één van de medeklinkers zich aan de andere aan.
Top
Morfologie
De Russische grammatica maakt veel gebruik van morfologie. Dat houdt in dat een woord een vaste basisvorm heeft, die veranderd kan worden of waar een morfeem aan toegevoegd kan worden. Hetzelfde woord kan dus in verschillende vormen verschijnen afhankelijk van de functie of de context. Hieronder zal besproken worden hoe werkwoorden en naamwoorden met behulp van morfologie tot stand komen.
Naamwoorden
Het creëren van een naamwoord gebeurt aan de hand van drie elementen: naamval (morfologisch geslacht), getal (syntactisch geslacht) en geslacht (referentieel geslacht). Als er een bijvoeglijk naamwoord wordt toegevoegd aan de zin, past deze zich aan het zelfstandig naamwoord dat het modificeert aan.
Morfologisch geslacht heeft betrekking op zes naamvallen: nominatief, genitief, datief, accusatief, instrumenteel en prepositioneel. In het Russisch worden casussen altijd morfologisch gerealiseerd. Er is dus een stam plus een casusmarkerend morfeem dat aan de stam verbonden wordt. Bijvoorbeeld:
книга: boek - nominatief casus
книгу: boek - datief casus
Het syntactisch geslacht wordt uitgedrukt middels enkelvoud of meervoud. Hoewel het Nederlands voornamelijk gebruik maakt van de achtervoegsels –s en –en, heeft het Russisch vier verschillende meervoudsmarkeerders, namelijk –ы, -и, -a, –я, afhankelijk van de letter waarop het enkelvoudige woord eindigt. Er zijn ook voorzetsels die een bepaalde naamval verlangen.
Tot slot drukken naamwoorden referentieel geslacht uit in de vorm van mannelijke, vrouwelijke of neutrale naamwoorden. Dit geslacht moet door middel van suffixen ook op werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden worden uitgedrukt. Dit gebeurt in de meeste gevallen middels vaste uitgangen:
стол: tafel (m)
страна: land (v)
окно: raam (o)
Naamwoorden worden dus gecreëerd op basis van drie verschillende aspecten die de vorm kunnen beïnvloeden: casus, getal en geslacht. Voor het Nederlands geldt dat lidwoorden een belangrijke rol spelen om de bepaaldheid van een naamwoord uit te drukken, maar het Russisch maakt geen gebruik van lidwoorden. Bepaaldheid wordt dan ook uitgedrukt middels de context en woordvolgorde.
Werkwoorden
Voordat de morfologische aard van werkwoorden besproken kan worden, dient er eerst een ander belangrijk kenmerk van Slavische talen geïntroduceerd te worden, namelijk aspect. Dit heeft betrekking op het veranderen van de contextuele tijd rondom een werkwoord. Aspect is een classificatie van werkwoorden waarmee uitgedrukt wordt op welke manier er naar een situatie of gebeurtenis gekeken wordt. Er wordt onderscheid gemaakt tussen imperfectief en perfectief aspect. Vrijwel elk werkwoord heeft zowel een perfectieve als imperfectieve variant en samen vormen deze een zogenaamd aspectpaar. Hieronder zullen deze beide nader toegelicht worden.
Perfectieve werkwoorden weerspiegelen verandering over drie tijdsfases: de beginfase waarin een bepaalde stelling niet opgaat, een veranderende fase en een uiteindelijke fase waarin de stelling als gevolg van de verandering wel opgaat. Eenvoudig gezegd gaat het hierbij om een eenmalige handeling die succesvol voltooid is.
Imperfectieve werkwoorden focussen zich op het verloop of het proces van een handeling, waarbij er niet gesproken wordt van resultaat of begin- en eindgrenzen. Het kan hierbij gaan om één handeling of herhaalde handelingen. Een andere mogelijkheid waarbij de imperfectief gebruikt wordt is bij het beschrijven van gewoontes.
Aspect wordt uitgedrukt middels een aantal verschillende strategieën en dit is het punt waar de morfologie van belang is. Werkwoorden zonder voorvoegsel (ofwel: simpele werkwoorden) zijn in de regel imperfectief en werkwoorden met een voorzetsel zijn in de regel perfectief. Een aantal voorbeelden van aspectparen, waarbij respectievelijk imperfectief en perfectief wordt weergegeven:
писать – написáть: schrijven
Жить – Прожить: leven
Работать – Поработать: werken
читать - прочитать: lezen
Samenhangend met Aspect is het kenmerk Tijd. De imperfectieve werkwoorden van het Russisch maken gebruik van de verleden, tegenwoordige en toekomende tijd. De manieren om dit middels morfologie uit te drukken verschillen.
Vervolgens kan de morfologie van aspect gekoppeld worden aan de morfologie van tijd. Perfectieve werkwoorden kunnen in twee tijden voorkomen, namelijk de verleden tijd en de toekomende tijd. Voor de tegenwoordige tijd wordt uitsluitend de imperfectieve vorm gebruikt. Imperfectieve werkwoorden kunnen dus in drie tijden voorkomen en onderscheiden zich van van de perfectieve werkwoorden zowel in de mogelijke tijdvormen als in de morfologische vervoegingen.
In onderstaand schema wordt de morfologie van de Russische werkwoorden, die gebaseerd zijn op Tijd en Aspect, weergegeven:
Hij heeft dit boek gelezen
Hij zal dit boek lezen (nadruk op intentie tot voltooiing van de handeling)
Hij was een boek aan het lezen/ hij las een boek
Hij is een boek aan het lezen
Вечером он часто читает.
In de avond leest hij vaak
Hij zal een boek lezen
Onderschikkingen zijn samengestelde zinnen waarbij de bijzin onderdeel is van (een deel van) de hoofdzin. De bijzin is zogenaamd 'ondergeschikt' aan de hoofdzin. In het Nederlands kan de ondergeschikte bijzin verschillende functies hebben, zoals onderwerp, lijdend voorwerp en bijwoordelijke bijzin. Hieronder wordt uitgelegd hoe in het Russisch samengestelde, ondergeschikte zinnen gemaakt worden en in hoeverre dit verschilt van het Nederlands.
In het Russisch kan een onderschikkende zin op twee manieren worden gevormd: met een onderschikkend voegwoord en zonder onderschikkend voegwoord. Doordat er in het Russisch een constructie bestaat om onderschikkende zinnen te maken zonder voegwoord, zijn onderschikkingen in het Russisch minder frequent dan in het Nederlands. Een paar voorbeelden van de alternatieve constructie zonder voegwoord:
Er is een man, die de hoop verloren heeft.
Letterlijk: Er is een man, hebbende verloren de hoop.
Als ik in de stad loop, pauzeer ik altijd bij de Rostral Columns
Letterlijk: Lopende in de stad, pauzeer ik altijd bij de Rostral Columns.
Wanneer de constructie mét het voegwoord wordt gebruikt, is de constructie hetzelfde als in het Nederlands: de zinnen worden aan elkaar geplakt met behulp van een voegwoord. Net als in het Nederlands kan de bijzin in het Russisch zowel voor als na de hoofdzin staan. In de tabel hieronder staan de onderschikkende voegwoorden die het Russisch kent, met daarnaast de Nederlandse vertaling, de functie en een voorbeeldzin. Onder de tabel staat extra uitleg over een aantal bijzondere Russische voegwoorden. Hiernaar wordt in de tabel verwezen met nummertjes (*1 - 7).
*1
Ik hoop dat Yeltsin gelijk heeft.
*2
Ik zag, hoe hij de kamer binnen kwam./Ik zag dat hij de kamer binnenkwam./Ik zag hem binnenkomen.
Ze doet alsof ze van hem houdt.
Het meisje, dat van honden houdt, is mijn goede vriendin.
*3
Hij wil niet zeggen, of hij naar huis komt.
*1
Hij kwam naar Moskou om te trouwen.
*4
Omdat zijn vrouw naar Moskou wilde, gingen ze.
*4
Hij kwam naar Moskou, omdat zijn vrouw dat wilde.
*5
Wanneer hij aankomt, zullen we plezier hebben.
Он ннуего не скажет, еслн не хоhет.
Hij zegt niks, als hij dat niet wil.
*6
Hoewel het water koud was, besloten we te gaan zwemmen.
Ondanks dat de examens moeilijk waren, haalde hij ze.
Zij heeft blijkbaar niks gehoord, en toch schrijven alle kranten erover.
Darya las de krant, terwijl Masha haar kamer opruimde.
Masha las de krant, totdat haar zus klaar was met haar kamer opruimen.
Hij is al op vakantie, terwijl ik nog moet wachten tot het einde van de maand.
Ik ging naar school, toen ik acht jaar oud was.
Nadat hij vertrekt, zal ik je alles vertellen
/ прежде чем
*7
Hij vertrok, voordat wij terugkwamen.
Er is (nog) geen literatuur beschikbaar over de verwerving van onderschikkingen in het Russisch. Omdat de constructie van de onderschikking erg op de Nederlandse constructie lijkt, zal de verwerving ervan waarschijnlijk op een soortgelijke manier verlopen. Wel zijn een aantal problemen te verwachten bij Russisch-Nederlandse leerders: doordat het Russisch ook een constructie kent zonder voegwoord, zal deze waarschijnlijk ook in het Nederlands toegepast worden door leerders. In het Nederlands is deze constructie (bijv. "Er is een man, hebbende verloren de hoop."), hoewel wel grammaticaal, niet gangbaar. Ook zullen Russisch-Nederlandse leerders moeite hebben met de keuze van het juiste voegwoord, omdat er kleine verschillen zijn tussen de betekenissen van de Russische en Nederlandse voegwoorden.
Bronnen: http://www.russianforeveryone.com/Rufe/Lessons/Course1/Grammar/GramUnit13/GramUnit13_1.htm; http://www.alphadictionary.com/rusgrammar; http://russianlearn.com/grammar
Top
Syntaxis
Het Russisch heeft een basiswoordvolgorde van subject – werkwoord – object. Andersoortige woordvolgordes komen echter veel voor. Om deze reden speelt het hierboven beschreven casussysteem een belangrijke rol in het Russisch. Door het toekennen van casussen worden de grammaticale functies van woorden binnen de zin weergegeven. Een combinatie van woorden kan op zeer veel verschillende manieren tot een zin gevormd worden, afhankelijk van welke woorden nadruk krijgen en de mate waarin het werkwoord vervoegd is.
Russisch is een pro-drop taal. Dit houdt in dat het onderwerp in veel gevallen kan worden weggelaten.
In een ontkennende zin staat de negatie altijd voor het woord waar het om gaat. Het is in het Russisch ook mogelijk om dubbele negatie te gebruiken: nooit niet.
Pragmatiek
Omdat het Russisch onderdeel is van de Oosterse cultuur, zijn er een aantal aspecten van de pragmatiek die verschillen van de westerse cultuur. Het Russisch heeft een zeer rijk repertoire aan beleefdheidsvormen, maar Oost-Europeanen worden door ons snel als een onbeleefd volk beschouwd. Om deze reden is het van belang om de meest prominente conventies van de Russische taal te kennen.
In West-Europese talen, zoals het Nederlands, is het gebruikelijk om verzoeken te formuleren met een conventionele indirectheid, waardoor het dwingende aspect weggenomen wordt. Bijvoorbeeld: ‘zou je me even de krant kunnen aangeven’ wordt geprefereerd boven ‘geef me de krant’. In het Russisch wordt er daarentegen veel meer gebruik gemaakt van directe verzoeken. Het imperatief is dan ook de meest gebruikte vorm bij verzoeken. De vragende functies, zoals in het Nederlands veel voorkomen, worden door Russen gezien als hyperbeleefd en worden vrijwel niet gebruikt. Wel wordt er gebruik gemaakt van andere manieren om de directheid te verzachten, bijvoorbeeld door het invoegen van een negatie.
Voor de beleefdheidsvorm maakt het Russisch gebruik van de tweede persoon meervoud:
Top
3. Verwervingsvolgorde
Om het niveau van taalontwikkeling van een kind vast te stellen, is het zinvol de fases van zijn/haar taalontwikkeling te observeren in relatie tot de norm.Helaas is er voor het Russisch vrij weinig bekend over de taalontwikkelingsnormen en dus zijn er te weinig data ter beschikking om de taalfases en –niveaus te standaardiseren. Toch zal hier getracht worden een globaal beeld te geven van de taalontwikkeling van Russische kinderen.
Fonologie
Op de leeftijd van 9-10 maanden hebben kinderen kennis van klanken, klankopeenvolgingen en het onderscheiden van klankgrenzen. Helaas is dit nog niet voor het Russisch onderzocht, maar het lijkt waarschijnlijk dat dit een universeel vermogen is. Het is niet duidelijk in hoeverre Russische kinderen moeite hebben met het verwerven van belangrijke fonologische eigenschappen, zoals eindklankverscherping en het onderscheid tussen harde en zachte medeklinkers.
Wel is duidelijk dat Russische kinderen in de eerste twee jaar van hun leven alle klinkers ontwikkelen. In de meeste gevallen eerst de /a/ en /e/, daarna /i/, /o/ en /u/ en tot slot de /ɨ/.
Op latere leeftijd worden ook de consonanten verworven. In het Russisch is het mogelijk tot wel vier consonanten achter elkaar te plaatsen. (‘встреча’ – bijeenkomst), net zoals in het Nederlands ('herfst'). Het lijkt daarom logisch om aan te nemen dat jonge Russische kinderen consontantclusters zullen reduceren maar dat, net zoals Nederlandse kinderen, rond de 5 jaar niet meer toe zullen passen. Eventuele reductie van consonantclusters in het Nederlands door Russischsprekende kinderen die ouder zijn dan 6, zou een aanwijzing kunnen zijn van een vertraagde articulatie.
Morfologie
In de beginfases van zijn/haar taalontwikkeling maakt een kind nog weinig gebruik van morfologische markering. Vanaf ongeveer 2-2;6 leeftijd gaat het kind steeds meer gebruik maken van morfologie om onderscheid te maken tussen verschillende grammaticale categorieën. Dit is op dezelfde leeftijd als dat Nederlandse kinderen hun morfologie ontwikkelen wat betreft getal en tijd. Voor het Russisch komt hier ook casus bij.
Zoals het geval is bij Nederlandse kinderen, is ook in het Russisch overregularisatie veelvoorkomend. In de meeste gevallen gebruikt het kind één (hoogfrequent) suffix en past die toe op ieder geval uit die grammaticale categorie. Gezien het complexe morfologische systeem, kan het een aantal jaar duren voordat het kind alle woorden correct markeert. Hier is dus sprake van de zogeheten U-vorm ontwikkeling, waarbij het kind start met een correcte vorm, die gevolgd wordt door een fase van foutief gebruik. Uiteindelijk zal het kind weer de juiste vorm gebruiken en blijven gebruiken. Er is dus sprake van tijdelijk verlies aan productie-accuraatheid.
Wat de verwerving van aspect betreft, blijkt dat Russisch sprekende kinderen hier nauwelijks fouten in maken, in tegenstelling tot tijd en agreement met het werkwoord. Aspect wordt echter simpelweg vaak weggelaten.
Grofweg wordt deze hiërarchie van morfologische casussen gezien:
Nominatief > Accusatief/Genitief > Datief/Locatief > Instrumenteel
Daarnaast is er een bepaalde hiërarchie bij de ontwikkeling van werkwoordsvormen:
infinitief > tegenwoordige tijd (3sg > 1sg, pl > 2 sg, pl > 3 pl) > toekomende tijd
Voor de morfologische ontwikkeling geldt dat de ontwikkeling na de leeftijd van vier jaar nog lang doorgaat, namelijk tot ongeveer 8 jaar. Dit is te wijten aan het zeer rijke morfologische systeem van het Russisch en aan de betekenisdragende intonatiepatronen.
Top
Syntaxis
De beginnende fases van taalontwikkeling bij Russische kinderen komen sterk overeen met de taalontwikkeling van West-Europese kinderen. De kinderen starten hun syntactische ontwikkeling op een gemiddelde leeftijd van 1;8 met de tweewoordfase, die meestal bestaat uit een functiewoord en een inhoudswoord. Een aantal maanden later zal het kind langere zinnen produceren. Op de leeftijd van drie tot vier jaar zouden ongeveer alle complexe zinsstructuren en grammaticale categorieën beheerst moeten worden. Wanneer u het schema van Nederlandse taalontwikkeling raadpleegt, zult u zien dat de syntactische ontwikkeling van Russische en Nederlandse kinderen dus vrij sterk overeenkomt.
Hoewel de syntaxis van het Russisch niet gebonden is aan strikte regels, maar de taal een vrije woordvolgorde hanteert, lijkt de verwerving van de syntaxis door Russische kinderen niet af te wijken van die van talen waarbij de woordvolgorde wel vastligt, zoals het Nederlands. De constructies die kinderen gebruiken zijn min of meer hetzelfde. Slobin (1970) concludeert hieruit dat kinderen een vaste woordvolgorde gebruiken in hun vroege taal, ongeacht de mate waarin dat systeem correspondeert met de taal waarin spraak aangeboden wordt. Hoewel morfologie een belangrijke rol speelt in de Russische taal, met name wat betreft de syntaxis, beginnen kinderen hun taal dus met ongemarkeerde vormen in een vaste, universele volgorde. Wanneer een kind bij het leren van Russisch in de beginfases nog geen gebruik maakt van morfologie, hoeft dit dus niet zorgelijk te zijn.
Samenvattend kan gesteld worden dat er nog weinig duidelijke normen vastgesteld zijn voor Russische taalontwikkeling. Het lijkt zo te zijn dat de taalverwerving van een Russisch kind vrij sterk overeenkomt met de taalontwikkeling van een Nederlands kind, met name wat betreft syntaxis. Minder is bekend over de ontwikkeling van fonologische en morfologische ontwikkeling. Tot slot nog twee algemene opmerkingen:
Top
4. Informatie over TOS in het Russisch
Kinderen met een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) vertonen een ernstige vertraging in taalontwikkeling, bij afwezigheid van andere aantoonbare tekorten. Vooral wat betreft morfologie wijken kinderen met TOS af van normaal ontwikkelende kinderen. Omdat het Russisch wordt gekenmerkt door een zeer rijk morfologisch systeem, is het belangrijk om te weten wanneer kinderen afwijken van het normale ontwikkelingspatroon.
Onder het kopje ‘Verwervingsvolgorde’ zijn al enkele gevallen aangegeven die niet per definitie hoeven te duiden op een Specifieke Taalontwikkelingsstoornis. Verdere informatie over TOS in het Russisch zal hieronder besproken worden.
Helaas is er tot op heden zeer weinig onderzoek gedaan naar TOS in het Russisch of is deze volledig in het Russisch beschreven. Een uitzondering hierop betreft een recent onderzoek van Tribushinina en Dubinkina (2012). Hierin wordt aangetoond dat verschillende aspecten van de productie van bijvoeglijke naamwoorden zijn aangetast door TOS en dat met name de morfosyntaxis van kinderen met TOS afwijkt van normaal ontwikkelende kinderen. Er komen enkele soorten morfosyntactische fouten naar voren die typerend zijn voor Russische kinderen met TOS. Ten eerste gaat het om congruentiefouten, waarbij het bijvoeglijk naamwoord qua vorm overeen moet komen met het zelfstandig naamwoord dat het modificeert. Met name in geslacht maakten de kinderen met TOS hier veel fouten in, wat eerdere bevindingen bevestigt dat vooral productie van geslacht is aangetast. TOS-kinderen vervangen in veel gevallen de minder frequente en fonologisch minder opvallende neutrale vorm door een mannelijke of vrouwelijke vorm. Daarnaast maken TOS-kinderen veel gebruik van ontwijkingsstrategieën, door foutief gebruik van negatieve bijvoeglijke naamwoorden en het vervangen van laagfrequente woorden door hoogfrequente.
Een ander belangrijk resultaat uit dit onderzoek is dat kinderen met TOS die een morfologisch rijke taal leren een voordeel lijken te hebben boven kinderen die een morfologisch armere taal leren, zoals het Nederlands. Russische TOS-kinderen hebben aanzienlijk minder problemen met morfologie dan kinderen met TOS met een westerse moedertaal. Echter, zoals eerder beschreven, blijkt dat ook kinderen die een taal verwerven met een zeer rijk morfologisch systeem, in de beginfase nog geen gebruik maken van morfologie. Afwezigheid van morfologische markeringen hoeft dus niet zorgelijk te zijn, zoals ook eerder al werd benadrukt. Daarnaast geldt dat de morfologische ontwikkeling nog kan duren tot de leeftijd van ongeveer 8 jaar.
Ander onderzoek toont aan dat lettergreepstructuur op dezelfde manier effect heeft op kinderen met TOS als op normaal ontwikkelende kinderen. Complexe lettergrepen zorgen voor meer problemen dan korte, eenvoudige lettergrepen. Wat dit betreft is de fonologische grammatica van TOS- kinderen dus niet anders dan die van normaal ontwikkelende kinderen. Echter, het blijkt dat het fonologisch geheugen en de fonologische grammatica van kinderen met TOS wat andere aspecten betreft wel aangetast wordt. Een voorbeeld hiervan is clusterreductie. Zoals eerder beschreven werd, maken oudere Russische kinderen vrijwel nooit fouten met clusters, zoals reductie, en dus zouden problemen met clusters kunnen wijzen op een taalontwikkelingsstoornis zoals TOS.
Een veelvoorkomend kenmerk van TOS in het Nederlands is het weglaten van lidwoorden. In het Russisch kan het lidwoord echter vaak weggelaten worden. Wanneer een kind dit doet in het Nederlands, is dat dus geen reden tot zorg.
Vrijwel al het onderzoek naar TOS in het Russisch is zeer recent. Er is echter nog steeds veel onderzoek nodig, gezien het feit dat het Russisch qua structuur en fonologie sterkt afwijkt van talen zoals het Nederlands en vorige studies dus niet zomaar gegeneraliseerd kunnen worden naar het Russisch. Vooral over de morfologie en fonologie van Russische kinderen met TOS is tot op heden te weinig bekend.
Top
5. Slotopmerkingen
Voor nadere bestudering van het Russisch raad ik u het volgende boek aan, dat een goed overzicht geeft van onder andere de morfologische processen in deze taal:Timberlake, A. 2004. A Reference Grammar of Russian. Cambridge: University Press
Hoewel er nog te weinig onderzoek naar is gedaan, is er ook getracht een beeld te schetsen van het taalontwikkelingspatroon en taalontwikkelingsstoornissen in het Russisch. Op deze manier kan er gekeken worden in hoeverre een kind afwijkt van de normen. Het is echter belangrijk om er rekening mee te houden dat er ook andere factoren bijdragen aan de snelheid waarmee een kind taal ontwikkelt, zoals verlegenheid.
Literatuurverwijzingen
Geraadpleegde literatuur:
Flier, M.S., R.D. Brecht (Eds.). 1984. Issues in Russian Morphosyntax. Ohio: Slavica Publishers, Inc.
Gettys, S., N. Wieda. 2014. Russisch voor Dummies. Amsterdam: Pearson Education NL.
Ogiermann, E. 2009. Politeness and in-directness across cultures: A comparison of English, German, Polish and Russian requests. Journal of Politeness Research, 5(2): 189-216
Owerman, Melissa. 1973. Early Syntactic Development: A Crosslinguistic Study with a Special Reference to Finish. Cambridge: Cambridge University Press.
Krulatz, A.M. 2012. Interlanguage pragmatics in Russian: the speech act of request in email. Doctoral Dissertation, The University of Utah.
Slobin, D.I. 1971. Grammatical Development in Russian-Speaking Children. In A. Bar-Adon & W.F. Leopold (Eds.). Child Languae: A book of readings, p. 343-348. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall.
Timberlake, A. 2004. A Reference Grammar of Russian. Cambridge: University Press.
Tribushinina, E. & E. Dubinkina (2012). Adjective production by Russian speaking children with specific language impairment. Clinical Linguisitcs & Phonetics 26 (6), 554-571.
Geraadpleegde webpagina’s:
http://www.alphadictionary.com/rusgrammar/wfverb0.html
http://www.ethnologue.com/language/rus
http://www.intertaal.nl/Portals/Intertaal/ContentFiles/Downloadables/PDF/GKB/GKB_Russisch_H4.pdf
http://www.russischegrammatica.nl/%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%B0-3-spelling-en-uitspraak/
https://therussianblog.wordpress.com/2012/02/18/palatalization-in-russian/
http://nl.wikipedia.org/wiki/Cyrillisch_alfabet#Transliteratie
http://www.russianforeveryone.com/Rufe/Lessons/Course1/Grammar/GramUnit13/GramUnit13_1.htm
Top
0. Praktische informatie voor taalonderzoek
Mogelijke problemen in het Nederlands als gevolg van transfer
Problemen die het gevolg zijn van transfer zijn niet direct een indicatie van een taalontwikkelingsstoornis. Indien de problemen die hieronder beschreven worden langdurig aanhouden, kan dit wel een indicatie zijn van een TOS.
Fonologie
Russische woorden zijn opgebouwd rond één beklemtoonde klinker. De andere klinkers in een woord worden gereduceerd. De positie van de klemtoon is per woord verschillend en kan als gevolg van vervoeging verschuiven. Nederlandse woorden hebben een vast klemtoonpatroon afhankelijk van de betekenis van het woord. Bij (de meeste) vervoegingen verandert de plaats van de klemtoon niet. Dit patroon zal door Russische T1-sprekers geleerd moeten worden.
In het Russisch komen de klinkers [ᴐ], [Y], [y], [Ø], [ԑi] en [œy] en de medeklinkers [ŋ], [ʋ] en [ɣ] niet voor. Het kan daarom moeilijk zijn deze klanken goed te leren uitspreken wanneer de tweede taalverwerving niet direct vanaf de geboorte start.
Een belangrijk fonologisch proces in het Russisch is palatalisatie: het op een zachte manier uitspreken van een medeklinker door de tong naar het verhemelte te plaatsen. Het kan voorkomen dat dit ook bij de Nederlandse medeklinkers wordt toegepast. Aangezien dit in het Nederlands geen betekenisverschillen met zich meebrengt, zal er waarschijnlijk alleen opgemerkt worden dat woorden anders uitgesproken worden.
Morfologie
Het Russisch heeft een rijkere morfologie dan het Nederlands. Zo maakt het Russisch gebruik van naamvallen en bijbehorende vervoegingen en zijn er ook voor getal en geslacht meerdere morfemen die als suffix aan zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden worden toegevoegd. Het kan verwarrend zijn dat er in het Nederlands niet zo veel mogelijkheden zijn om naamwoorden te vervoegen, maar over het algemeen is het niet problematisch om te leren gaan met minder rijke morfologie.
Wat wel problematisch kan zijn, is het lidwoordgebruik in het Nederlands. Het Russisch kent namelijk geen lidwoorden. Het kan daarom voorkomen dat lidwoorden worden weggelaten of dat het verkeerde lidwoord wordt gebruikt. Het gebruik van lidwoorden is afhankelijk van het geslacht van een woord, maar omdat hiervoor in het Nederlands geen duidelijke markering is, is het voor tweede taalleerders lastig om woordgeslachten te leren.
In het Nederlands wordt aspect niet op het werkwoord uitgedrukt, maar lexicaal. Imperfectief aspect komt overeen met onvoltooide acties: Ik bedank/Ik bedankte. Perfectief aspect komt overeen met voltooide acties: Ik heb bedankt/Ik had bedankt. Om dit verschil aan te geven wordt het hulpwerkwoord ‘hebben’ gebruikt.
Syntaxis
De woordvolgorde die het meest voorkomt (SVO) in het Russisch komt overeen met de volgorde van de Nederlandse hoofdzin. Dit zal dus geen problemen opleveren. Omdat het in het Russisch mogelijk is om door middel van vervoegingen aan te geven wat de functie van een woord is, is het mogelijk om van de SVO-volgorde af te wijken. Dit zou overgenomen kunnen worden in het Nederlands en op die manier voor onduidelijkheden kunnen zorgen.
Het weglaten van het onderwerp van een zin is in een pro-drop taal zoals het Russisch mogelijk. Te verwachten is dat onderwerpen in het Nederlands ook weggelaten zullen worden. In het Russisch is het ook mogelijk om gebruik te maken van dubbele negatie. Ook hiervoor zal geleerd moeten worden, dat dit in het Nederlands niet mogelijk is.
Pragmatiek
Alhoewel het Russisch veel beleefdheidsvormen kent, kunnen Russische leerders van het Nederlands toch als onbeleefd overkomen. In het Nederlands is het gebruikelijk om indirecte verzoeken te stellen, terwijl in het Russisch juist directe, gebiedende verzoeken gedaan worden. Nederlandse gebruiken zullen aangeleerd moeten worden.
Mogelijke vragen aan ouders/tolken met betrekking tot specifieke TOS-elementen
Fonologie
Ondervindt het kind na het tweede levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met de klinkerproductie in het Russisch?
Ondervindt het kind na het zesde levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met de productie van medeklinkerclusters?
Ondervindt het kind problemen met het toepassen van het juiste klemtoonpatroon?
Morfologie
Ondervindt het kind na het achtste levensjaar (uitgegaan van een verwerving vanaf de geboorte) nog problemen met morfeemmarkeringen?
Maakt het kind veel fouten in de congruentie van geslacht tussen bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden?
Wordt hierbij vaak het neutrale morfeem vervangen door een mannelijk of vrouwelijk morfeem?
Ondervindt het kind na 4 jaar blootstelling problemen bij de productie van lidwoorden in het Nederlands? Lidwoordgebruik is in het Nederlands een kenmerk voor TOS, maar omdat lidwoorden in het Russisch niet voorkomen, zal een normaal ontwikkelend kind langer de tijd nodig hebben om lidwoorden in het Nederlands te verwerven.
Syntaxis
Produceert het kind vanaf het tweede levensjaar nog geen frases van twee woorden?
Produceert het kind vanaf het vierde levensjaar nog geen complexe zinsstructuren en grammaticale categorieën?
Onderstaande vragen zijn gebaseerd op literatuur die de verwervingsvolgordes en kenmerken van een taalontwikkelingsstoornis in het Russisch beschrijft. Deze vragen kunnen als ondersteuning bij diagnosticering gebruikt worden.
утолнhttp://www.alphadictionary.com/rusgrammar